اول ه . كاملا معروف و متداول بوده باشد . بنا بر اين احتمال پيدايش آن را به دوران عثمان نمىتوان رد كرد . در دوران اموى نمونهء اين گونه وصف ادبى فراوان بوده است . خالد بن صفوان ، سخندان مشهور و يكى از بلغاى عرب ( متوفى به سال 752 / 135 ه . ) ، 141 در مجلس هشام خليفه ( 724 - 743 / 105 - 125 ه . ) وصفى از موطن وى ( بصره ) آورده كه اين قاصّ ، از نويسندگان نه چندان مشهور نيمهء اوّل قرن دهم / چهارم ه . آن را روايت كرده است . 142 تا آنجا كه مىدانيم نخستين بار كه از نقشه در نزد عربان سخن مىرود ، همراه نام حجّاج است . به سال 708 / 89 ه . كه محاصرهء بخارا طولانى شده بود ، حجّاج به سردار خود قتيبة بن مسلم باهلى ، فاتح ديار ما وراء النّهر ، نوشت كه « صورت » آن ناحيه را براى او بفرستد . گويند حجّاج تعليمات سوق الجيشى خود را با تكيه به اين نقشه براى قتيبه فرستاد . 143 چنان كه مىبينيد ، در اصل عربى ، كلمهء « صورت » آمده كه بعد كلمه « المصوّر الجغرافى » ، يعنى نقشه ، جاى آن را گرفته است . روايت طبرى كه اين حادثه را نگاه داشته 144 از مأخذ اساسى او دربارهء فتح تركستان ، يعنى مداينى ( متوفّى حدود سال 830 / 215 ه . ) ، گرفته شده و به ظنّ قوى نمودار يك واقعهء حقيقى است . ولى ابن فقيه قضيّهء ديگرى نقل كرده كه تخيّل بر آن غلبه دارد ، گويد : حجاج كس پيش فرستادگان ديلم فرستاد و گفت مسلمان شوند يا جزيه بدهند . امّا آنها نپذيرفتند ؛ پس بگفت تا نقشهء ديلم را از دشت و كوه و رود و درياچه براى او فراهم كنند ، و چون آماده شد ديلمان را كه در مقرّ وى بودند بخواست و گفت نقشهء سرزمين شما را براى من كشيده‌اند و كار تصرّف آن را دشوار نمىبينم ، پيش از آنكه سپاه به جنگ شما فرستم و شهرها را خراب كنم و پيكار جويان را بكشم و زن و فرزند را اسير كنم ، به آنچه گفته‌ام تسليم شويد . گفتند نقشه را كه جنگ با ما و تصرّف سرزمين ما را به نظر تو آسان نموده به ما نشان بده . نقشه را بخواست ، و در آن نگريستند و گفتند : دربارهء سرزمين ما راست گفته‌اند ، نقشهء آن چنين است ، ولى آنها صورت سوارانى را كه از اين رودها و كوهها دفاع مىكنند بر روى نقشه نياورده‌اند . و اگر تجربه كنى خواهى دانست . آنگاه سپاه وى به سردارى محمد بن حجّاج به سرزمين ديلم حمله برد و كارى نساخت و سپاهيان به سوى قزوين بازگشتند . 145 رنگ تخيل قصّه مانع از باور كردن اين مطلب است كه كوششهاى مستقل و نخستين عربان در كشيدن نقشه‌هاى جغرافيايى ، فقط از روى تصادف با نام حجّاج قرين شده است . 146